z lektur - Isaiah Berlin, Cztery eseje

Kwestia determinizmu; zdaniem IB jest sprzeczny z moralnością, ponieważ zakłada brak wolnej woli. Moim zdaniem Autor zakłada uniwersalne normy moralne. Tymczasem normy trzeba raczej traktować jako konstrukt społeczny, specyficzny dla danej społeczności. Dlaczego kwestię prawa Żydów do życia rozstrzygnięto na polach bitew? Determinizm jest postawą naukowca, który w rozważanych przez siebie zagadnieniach szuka związków przyczynowo-skutkowych niezależnie od tego czy istnieją, bo taka jest jego rola. Nie przeszkadza mu to być człowiekiem, członkiem społeczności który wyznaje normy moralne zgodne z przyjętymi w tejże społeczności. Wnioski wyciągnięte naukowo nie muszą być z tymi normami zgodne, chociaż jest naturalne oczekiwanie, że naukowiec będzie tej zgodności szukał na poziomie metanaukowym, dobierając tematykę, kierunki badań itp. Z drugiej strony poszukiwanie tzw. prawdy za pomocą badań naukowych też jest wyrażeniem pewnej normy, i to dość specyficznej.

Poza tym determinizm jest założeniem, postulatem, a nie sprawdzalną rzeczywistością, nie nadaje się więc do wierzenia: słuszny czy nie. Słusznie pisze o nim IB na w przypisie na stronie 9: „Z pozoru wygląda na ogólne twierdzenie dotyczące natury rzeczy. Jednak nie może być po prostu empiryczne, bo jakie doświadczenie mogłoby uchodzić za dowód przeciwko niemu?”